Wayback Machine, Internet Archive'ın web sayfalarının tarihli kopyalarını tuttuğu arşivdir. Satın aldığınız bir backlink ya da tanıtım yazısı yayına girdiğinde sayfanın o günkü hâlini bu arşive kaydetmek, sayfa sonradan değişirse veya kalkarsa elinizde zaman damgalı bir görüntü bırakır. Save Page Now özelliği tek bir sayfayı tek seferde kaydeder. Kısa cevap şudur: arşiv kaydı yayın kanıtını güçlendiren destekleyici bir belgedir, tek başına yayın kanıtı sayılmaz. Backlink alıcıları, ajanslar ve yayıncılar için asıl iş, kaydı doğru almak ve kaydın neyi gösterip neyi göstermediğini bilmektir.
Wayback Machine ne yapar, ne yapmaz
Arşivin görevi, bir sayfanın belirli bir anda nasıl göründüğünü saklamak ve bunu tarih kodlu bir adresle yeniden açılabilir kılmaktır. Bir sayfanın bugün canlı yayında olduğunu söylemez. Bir linkin yayıncı tarafından hâlâ verildiğini de göstermez. Bu ayrımı baştan netleştirmek, arşiv kaydını yanlış yerde kanıt diye sunmanın önüne geçer.
Arşivin işlevi
Internet Archive yardım sayfası: Using the Wayback Machine (yeni sekmede açılır) aracın temel kullanımını şöyle anlatır: bir alan adı veya adres girilir, "Browse History" düğmesine basılır ve o adrese ait kayıtlar açılır. Arşivlenmiş bir adresin içindeki sayı bir zaman damgasıdır. Yardım sayfasındaki örnekte 20000229123340 değeri, 29 Şubat 2000 günü saat 12:33:40 anlamına gelir. Sayfa, bir sitenin tüm kayıtlı dosyalarını görmek için tarih kodunun yerine yıldız işareti konabileceğini de belirtir.
Arşivin yapmadıkları
Yardım sayfasına göre arşivlenmiş siteler tam olmayabilir. Bir bağlantılı sayfa arşivde yoksa araç en yakın tarihi kullanır, hiç arşivlenmemişse canlı web'e bakar. Bu davranış, arşivde gördüğünüz bir sayfanın bütün parçalarının aynı gün alındığı anlamına gelmez. Sayfa ayrıca, arşivin site sahipleri için bir yedekleme hizmeti olmadığını ve kayıp siteleri paketleyip geri verme hizmetinin artık sunulmadığını söyler.
| Soru | Wayback Machine cevabı | Çıkarılacak sonuç |
|---|---|---|
| Sayfa şu anda canlı mı? | Hayır, yalnız kayıt anını gösterir | Canlı kontrol ayrıca yapılır |
| Kayıt hangi tarihte alındı? | Adresteki zaman damgası söyler | Tarihi kayda yazın |
| Sayfanın tüm parçaları kayıtlı mı? | Eksik görsel veya link olabilir | Kayıtlı görünümü gözle kontrol edin |
| Sitenin tamamı kaydedilir mi? | Save Page Now tek sayfa kaydeder | Toplu kayıt bu işin amacı değildir |
| Arşiv bir yedek mi? | Hayır, yedekleme hizmeti sunulmaz | Kendi dosya kopyanızı ayrıca saklayın |
Arşiv adresini paylaşmak ve atıf yapmak
Yardım sayfası, arşivlenmiş bir sayfanın adresinin kopyalanıp başka bir yerde referans verilebileceğini söyler. Aynı sayfada MLA atıf biçimi için bir tarif de vardır: web sayfası olağan biçimde anılır, ardından Wayback Machine bilgisi eklenir. Bu bilgi arşivlenmiş adresi ve sayfaya erişim tarihini içerir. Güncelleme tarihi yoksa en yakın arşiv tarihi kullanılır. Teslim dosyası için bu tarifin ruhu uygulanabilir: kalıcı adres, kayıt tarihi ve kaydı açtığınız tarih ayrı satırlarda yazılır.
Uygulama önerisi: müşteriye ya da yayıncıya giden mesajda kısa adresi değil, zaman damgalı tam adresi paylaşın. Zaman damgasız bir adres, en son kaydı açar ve karşı tarafın gördüğü sayfa sizin kaydettiğiniz sürüm olmayabilir.
Ne zaman gerekir, ne zaman gerekmez
Uygulama önerisi: arşiv kaydı, yayın sayfasının sonradan değişme veya kalkma ihtimalinin maliyet yarattığı durumlarda anlamlıdır. Satın alınan bir paketin teslim doğrulamasında, ajansın müşteriye gösterdiği kanıt dosyasında ve yayıncının kendi yayın tarihini belgelemesinde bu kayıt işe yarar. Sayfası kısa süreli bir kampanya duyurusu olan ve linki zaten kalıcı sayılmayan bir yerleşim için arşiv kaydı gereksiz emek olur. Karar, sayfanın değeri ile kaydın maliyeti arasındaki ilişkiye bağlıdır.
Sayfanın taşınması veya silinmesi durumunda linkin akıbeti ayrı bir konudur, bakın: yayın sayfası taşınırsa veya silinirse satın alınan linkin akıbeti. Arşiv kaydı bu senaryoda yalnız ilk yayın durumunun belgesi olarak kullanılır.
Save Page Now ile tek sayfa arşivleme adımları
Internet Archive yardım sayfası: Save Pages in the Wayback Machine (yeni sekmede açılır) Save Page Now'ı şöyle tanımlar: bir adres forma girilir, düğmeye basılır ve sayfa kaydedilir. Kayıt kalıcı bir adres alır. Sayfa, bu yöntemin yalnız tek bir sayfayı kaydettiğini, sayfadaki görsellerin ve CSS dosyalarının kaydedildiğini, giden linklerin kaydedilmediğini ve tüm bir siteyi taramak için kullanılamayacağını belirtir. Gönderimin IP adresini saklamadığı, yani anonim olduğu da aynı sayfada yazılıdır.
Başvuru öncesi hazırlık
Kayıt almadan önce yayın sayfasının gerçekten istediğiniz hâlde olup olmadığını kontrol edin. Linkin görünür olması, anchor metninin doğru yazılması ve sayfada eksik bir bölüm bulunmaması arşive giden hâlin kalitesini belirler. Uygulama önerisi: hatalı bir kayıt geçmişte kalır, düzeltme için yeni bir kayıt alın.
- Yayın sayfasının tam adresini tarayıcıdan kopyalayın. İzleme parametreleri veya oturum bilgisi içeren adresleri temizleyin.
- Adresin canlı olarak açıldığını ve linkin sayfada göründüğünü gözle teyit edin.
- Wayback Machine'in kayıt formunu açın ve adresi girin.
- Kaydet düğmesine basın ve kaydın tamamlanmasını bekleyin.
- Oluşan kalıcı adresi kopyalayın. Adresteki zaman damgası kaydın tarih ve saatidir.
- Kayıtlı sayfayı açıp linkin ve görsellerin göründüğünü kontrol edin.
- Kalıcı adresi, kayıt tarihini ve kaydı alan kişiyi kanıt dosyasına yazın.
Tarayıcı uzantısı yolu
Yardım sayfası, Chrome için Wayback Machine uzantısını anar: sayfayı açıp araç çubuğundaki simgeye tıklanır ve Save Page Now seçilir. Sayfa aynı zamanda Firefox, Safari, iOS ve Android seçeneklerini listeler. Uzantının belirli sayfalarda başarısız olabileceği de belirtilir. Uygulama önerisi: uzantı ile kayıt alıp sonucu kalıcı adresi açarak kontrol edin, uzantının hata vermeden kapandığına güvenmeyin.
Kayıt formunun kapsamı
Giden linklerin kaydedilmediği bilgisi, bir tanıtım yazısında önemli bir sonuç doğurur. Yazıdaki link hedef sayfanıza giderken, hedef sayfanın kendisi bu kayıtla arşive girmez. Linkin yazı içinde yer aldığını belgelemek yeterliyse tek kayıt işini görür. Hedef sayfanızın da belirli bir günkü hâlini saklamak isterseniz ayrı bir kayıt gerekir. Yardım sayfasında Save Page Now için gelişmiş seçenekler, ekran görüntüsü alma veya hata yönetimi konusunda bir ifade yok.
Kayıt başarısız olduğunda
Kayıt formu bir hata verirse nedenin sayfanın kendisinde mi, yoksa aracın kapsamında mı olduğu ayrılmalıdır. Yardım sayfası iki neden sayar: bazı sitelerin taramayı yasaklaması ve birkaç sitede SSL ayarlarının kaydı bozması. Üçüncü bir ihtimal, kayıt isteğinin gönderilen adresin yanlış yazılmış olmasıdır. Uygulama önerisi olarak şu sırayla ilerlenir: adresi yeniden kopyalayın, adresin tarayıcıda açıldığını doğrulayın, kaydı bir kez daha deneyin ve yine olmuyorsa yedek yöntemlere geçin. Aynı hatayı art arda tekrar etmek kaydı kurtarmaz, yalnız zaman harcatır.
| Belirti | Olası neden | Sonraki adım |
|---|---|---|
| Form kaydı tamamlamıyor | Sitenin taramayı yasaklaması veya SSL ayarı | Yedek yöntemlere geçin |
| Kayıt açılıyor ama link görünmüyor | Linkin JavaScript ile üretilmesi | Sayfa kaynağını ayrıca saklayın |
| Görseller gri veya bozuk | Görsellerin arşivlenmemiş olması | Görsel adresini ayrıca kaydetmeyi deneyin |
| Adres başka bir sayfaya gidiyor | Yönlendirme | Hedef adresi kontrol edip doğru adresi kaydedin |
Snapshot takvimini okumak: mavi nokta ve gecikme
Bir adres için "Browse History" açıldığında yıllara ve günlere bölünmüş bir takvim görünür. Takvimdeki renkli noktalar, o gün alınan kaydın hangi durum koduyla geldiğini gösterir. Tablo: yardım sayfasındaki renk açıklaması ve yayın kanıtı açısından yorumu.
| Nokta rengi | Yardım sayfasındaki anlamı | Yayın kanıtı için yorum |
|---|---|---|
| Mavi | 2nn durum kodu, iyi kayıt. Yardım sayfası mavi noktaları veya linkleri seçmenin tercih edileceğini belirtir | Yayın kanıtı için ilk tercih |
| Yeşil | 3nn durum kodu, yönlendirme | Sayfa başka bir adrese yönlenmiş olabilir, hedefe bakın |
| Turuncu | 4nn durum kodu, istemci hatası | Sayfa o gün açılmıyordu, yayın kanıtı olarak kullanılmaz |
| Kırmızı | 5nn durum kodu, sunucu hatası | Sunucu sorunu, kanıt değeri yok |
Gecikmeyi hesaba katmak
Yardım sayfasında şu cümle yer alır: bir sitenin taranmasıyla Wayback Machine'de görünmesi arasında 3 ile 10 saatlik bir gecikme vardır. Sayfa bu cümleyi tarama için kurar. Save Page Now için ise kayıt formunun sayfayı hemen kaydettiğini ve kalıcı bir adres verdiğini söyler. Uygulama önerisi: kayıt aldıktan hemen sonra kalıcı adresi açın. Takvimde göremiyorsanız ya da sorun varsa birkaç saat bekleyip tekrar bakın, ardından gerekirse yeni bir kayıt alın.
Zaman damgasını kanıta yazmak
Takvimdeki gün ile adresteki zaman damgası aynı olayı anlatır, ancak kanıt dosyasında zaman damgasının kendisi tam hâliyle yazılmalıdır. 14 haneli kodun yıl, ay, gün, saat, dakika ve saniye olarak okunduğu yardım sayfasında belirtilir. Kodu ayrıca okunur tarihe çevirip yanına yazmak, dosyayı sonradan açan kişinin işini kolaylaştırır. Yardım sayfası, arşivlenmiş sayfa içinde gezerken adrese gömülü tarih kodunun kaydın alındığı zamanı gösterdiğini ve bu nedenle kontrol edilmesi gerektiğini söyler.
Kaydın bütün parçalarının aynı gün olmadığı durum
Arşivde bir sayfanın görseli veya bağlı sayfası kayıtlı değilse araç en yakın tarihi kullanır. Uygulama önerisi: yayın kanıtı olarak sunulacak kayıtta link içeren metin bölümünün kaydın kendi tarihinde göründüğünü gözle doğrulayın. Eksik görsel kanıtı bozmaz, ancak linkin bulunduğu paragraf eksikse kayıt işe yaramaz.
Görsel ve link kayıtlarının doğrulanması
Yardım sayfasına göre kırık veya gri görünen görseller, o görsellerin arşivlenmediği anlamına gelir ve görsel adresi tek başına girilerek kontrol edilebilir. Sayfa ayrıca, JavaScript kapalıyken görsellerin ve linklerin arşivden değil canlı web'den yüklendiğini belirtir. Bu iki bilgi, görsel bağlantılı bir yayında önem taşır: linki bir görsel taşıyorsa görselin kayıtta bulunup bulunmadığı ayrıca görülmelidir. Metin linki taşıyan bir yayında ise yalnız link içeren paragrafın kayıtta okunması yeterlidir.
Yeşil noktalı bir günde sayfa başka bir adrese yönlenmiş olabilir. Bu durumda kayıt, yönlendirmenin kendisini gösterir ve yayın kanıtı için hedef adresteki kaydın da açılması gerekir. Hedef adresin mavi noktalı bir günü yoksa dosyaya yalnız yönlendirme kaydı girmek eksik kalır.
Arşiv kaydının kanıt değeri ve sınırları
Arşiv kaydı, sayfanın belirli bir tarihte belirli bir içerikle kayıtlı olduğunu gösteren üçüncü taraf bir görüntüdür. Üçüncü taraf olması değerlidir, çünkü kayıt tek taraflı düzenlenen bir dosya değildir. Ancak yardım sayfasının kendi ifadeleri, değerin sınırını da çizer.
Kaydın gösterebildikleri
- Sayfanın kayıt anında erişilebilir olduğunu.
- Kayıt anındaki metni, linkin anchor metnini ve görünür yapıyı.
- Kaydın adreste yazan tarih ve saatte alındığını.
Kaydın göstermedikleri
- Sayfanın şu anda canlı olduğunu.
- Linkin kayıt tarihinden sonra da yerinde kaldığını.
- Linkin arama sistemleri tarafından taranıp dizine alındığını. Arşiv tarayıcısı ile arama motorlarının tarayıcısı ayrı sistemlerdir.
- Her tarihin eksiksiz kayıtlı olduğunu. Yardım sayfası, arşivlenmiş tarihlerin her site için yüzde yüz tam olmayabileceğini söyler.
Onaylı kayıt gerektiren talepler
Yardım sayfası, onaylı kayıt gerektiren resmî talepleri archive.org/legal altındaki bir yemin belgesi (affidavit) sürecine yönlendirir. Sıradan bir arşiv adresi bu süreçle alınmış bir onaylı belge değildir. İki belgeyi birbirine karıştırmamak gerekir: Save Page Now ile alınan adres, ajans ve müşteri arasındaki teslim doğrulamasında kullanılan pratik bir kayıttır.
Kanıt hiyerarşisi
Uygulama önerisi: arşiv kaydı yayın kanıtının tek parçası olmasın, üç katmanlı bir dosyanın içinde dursun. Birinci katman, canlı sayfanın tarihli ekran görüntüsü ve sayfa kaynağı. İkinci katman, arşiv kaydının kalıcı adresi. Üçüncü katman, yayıncıyla yazışma veya sipariş kaydı. Üç katmanın birleşimi, tek bir arşiv adresinden çok daha güçlü bir dosya oluşturur. Linkin teknik niteliğini, yani href ve rel değerlerini okumak da tarayıcı araçlarıyla ayrıca yapılır.
Yayından sonra sayfanın başına gelenler konusunda yayınlanmış misafir yazıların yaşam döngüsü ve haber sitesi arşiv yapısı kontrolü yazıları, yayıncı tarafında içeriğin nerede durduğunu ve güncelleme veya link kaldırma kararlarının nasıl alındığını anlatır.
Kanıt dosyasında kaydın yazılışı
Arşiv adresi tek başına bir kanıt satırı olmaz. Dosyayı sonradan açan biri, kaydın ne olduğunu, kim tarafından ne zaman alındığını ve neyi gösterdiğini ek soru sormadan okuyabilmelidir. Tablo: bir arşiv kaydı için önerilen alanlar.
| Alan | İçerik | Neden yazılır |
|---|---|---|
| Sipariş veya iş numarası | Kaydın bağlı olduğu teslim | Kaydı doğru işe bağlar |
| Yayın sayfası adresi | Canlı adresin temiz hâli | Kaydın hangi sayfaya ait olduğunu gösterir |
| Kalıcı arşiv adresi | Zaman damgalı tam adres | Kaydı herkesin aynı sürümle açmasını sağlar |
| Kayıt tarihi ve saati | Zaman damgasının okunur karşılığı | Ham koda bakmadan tarih anlaşılır |
| Nokta rengi | Mavi, yeşil, turuncu veya kırmızı | Kaydın durum kodunu belgeler |
| Linkin göründüğü bölüm | Paragraf veya başlık adı | Kaydı açan kişiye nereye bakacağını söyler |
| Kaydı alan kişi | Ad veya rol | Sorumluluk zincirini kurar |
| Tamamlayıcı belgeler | Ekran görüntüsü, sayfa kaynağı, yazışma | Arşivin göstermediği kısmı kapatır |
Teslim notu örneği
Örnek not: Sipariş numarası, yayın sayfasının adresi, kalıcı arşiv adresi, kaydın okunur tarihi, noktanın mavi olduğu ve linkin üçüncü paragrafta anchor metniyle göründüğü bilgisi tek bir paragrafta yazılır. Notun sonuna arşivin göstermediği iki şey eklenir: kayıt tarihinden sonraki durum için ayrı bir canlı kontrol tarihi olduğu ve link niteliklerinin tarayıcı araçlarıyla ayrıca okunduğu. Bu iki cümle, dosyayı okuyan kişiye kaydın sınırını baştan söyler.
Kayıtların saklama düzeni
Uygulama önerisi: her kaydı sipariş numarasıyla başlayan bir klasörde veya tablo satırında tutun. Dosya adına tarih ekleyin. Aynı sayfanın ilk kaydı ile sonraki kontrol kayıtlarını ayrı satırlara yazın ve ilk kaydı silmeyin. Arşiv kendi başına bir yedek hizmeti olmadığından, kalıcı adresin yanında ekran görüntüsü ve sayfa kaynağı gibi kendi dosyalarınızı da saklayın. Bu düzen sonradan bir anlaşmazlık çıktığında kimin neyi ne zaman gördüğünü gösterir.
Yayın sayfalarını envantere bağlamak
Birden çok yayın sayfası olan bir müşteri dosyasında, her sayfanın kayıt tarihini bir envanter tablosunda tutmak işi sadeleştirir. Hangi sayfaların güncellenip birleştirileceği veya kaldırılacağı kararı için içerik envanteri karar matrisi yazısındaki yapı kullanılabilir.
Arşiv engeli olan sayfalarda yedek yöntem
Her sayfa arşive alınamaz. Yardım sayfasına göre robots.txt ile engellenmiş, parolayla korunan veya başka biçimde erişilemeyen siteler arşivde bulunmayabilir. Site sahibi dışlama talep etmiş olabilir. JavaScript ile üretilen linkler ve sunucudan veri çeken yapılar kayıt sırasında başarısız olabilir. Save Page Now yardım sayfası da bazı sitelerin taramayı yasakladığını ve bazı SSL ayarlarının kaydı bozduğunu söyler.
Yedek yöntemler
- Tarayıcıda sayfanın tam boy ekran görüntüsünü, adres çubuğu ve sistem saati görünecek biçimde alın.
- Sayfayı HTML dosyası olarak kaydedin veya sayfa kaynağından linkin bulunduğu bölümü kopyalayın.
- Sayfanın adresini, kontrol tarihini ve kontrol saatini bir kayıt satırına yazın.
- Yayıncıdan sayfanın yayın tarihini ve yayın durumunu yazılı olarak onaylamasını isteyin.
- Aynı sayfayı bir süre sonra yeniden açıp farkı not edin.
Bu yöntemler üçüncü taraf bir damga taşımaz. Bu yüzden dosyanın içinde hangi aracın, kimin eliyle ve hangi tarihte kullanıldığı açıkça yazılmalıdır. Ekran görüntüsü tek başına düzenlenebilir bir dosyadır, ancak adres, tarih ve sayfa kaynağı ile birlikte sunulduğunda inandırıcılığı artar.
Google önbelleği artık dayanak değil
Eskiden arama sonuçlarında görünen önbellek bağlantısı, bir sayfanın arama motorunun gördüğü hâlini gösteren hızlı bir yöntemdi. Search Engine Roundtable haberi (yeni sekmede açılır) Google'ın bu bağlantıyı arama sonuçlarından kaldırdığını bildirir. Google Search Liaison'dan Danny Sullivan'ın alıntısıyla, bağlantının kaldırıldığı ve emekliye ayrılmasına karar verildiği yazılır. Sullivan aynı gönderide, önbellek bağlantısının bulunduğu yerlere Internet Archive linkleri eklenmesini umduğunu, ancak bir söz vermediğini belirtir. Bu nedenle önbellek bağlantısına dayanan eski doğrulama alışkanlıkları geçerli değildir ve arşiv ile ekran görüntüsü yöntemleri öne çıkar.
Site sahibi dışlama istediğinde
Yardım sayfasında kaldırma talebi için info@archive.org adresine e-posta gönderilmesi, URL'lerin, hariç tutulacak dönemin ve varsa sitenin kontrol edildiği dönemin yazılması istenir. Talep bir ekip incelemesi başlatır ve sonuç için bir garanti verilmez. Uygulama önerisi: bir yayıncının sayfayı arşivden kaldırttığını öğrenirseniz, o tarihten sonra kanıtın dayanağı yedek yöntemler olur. Daha önce aldığınız kendi ekran görüntülerini ve sayfa kaynağı dosyalarını saklamanız bu yüzden önemlidir.
Yayın sayfasının ileride kalkması hâlinde izlenecek yol için misafir yazı kaldırılırken 404, 410 veya 301 kararı ve link reclamation ve kayıp backlinklerin geri kazanılması yazılarına bakabilirsiniz.
Örnek senaryo: jeneratör kiralama firması
Örnek senaryo: bir jeneratör kiralama firması, bir etkinlik organizasyonu blogunda yayımlanan yazıda markasının adıyla anıldığını görür. Yazıda kısa bir tanıtım paragrafı ve firmanın hizmet sayfasına giden bir link vardır. Firma sahibi, yayının kanıt dosyasına girecek kaydı almak ister.
Adım adım uygulama
- Firma yazının adresini temizler ve canlı olarak açıp linkin görünür olduğunu doğrular.
- Save Page Now formuna adresi girer, kayıt tamamlanınca kalıcı adresi kopyalar.
- Kalıcı adresi açar ve link içeren paragrafın kayıtta göründüğünü kontrol eder.
- Aynı gün canlı sayfanın ekran görüntüsünü alır, sayfa kaynağında linkin bulunduğu bölümü ayrıca kaydeder.
- Hizmet sayfasına giden link kaydedilmediği için, hizmet sayfasının o günkü hâlini ayrı bir Save Page Now kaydıyla saklar.
- Kayıt tarihlerini sipariş numarasıyla bir tabloya yazar.
| Kayıt | Ne kanıtlar | Sınırı |
|---|---|---|
| Etkinlik blogu yazısının arşiv kaydı | Yazının ve linkin kayıt tarihinde yayında olduğunu | Sonraki günlerde linkin yerinde kaldığını kanıtlamaz |
| Hizmet sayfasının arşiv kaydı | Hedef sayfanın o günkü içeriğini | Yazıdaki linkin buraya gittiğini tek başına göstermez |
| Ekran görüntüsü ve sayfa kaynağı | Linkin href ve anchor metnini | Üçüncü taraf damgası yoktur |
| Yayıncı yazışması | Yayın tarihi ve durum onayını | Sayfanın o andaki hâlini göstermez |
Firmanın karşılaştığı durumlar
İki hafta sonra firma, blog yazısının başlığının değiştiğini fark eder. Yayıncı yazıyı güncellemiştir. Arşivdeki ilk kayıt eski başlığı ve linki taşır, canlı sayfa ise yeni sürümdür. Firma yeni bir kayıt alır ve takvimde iki mavi noktayı karşılaştırır. Linkin her iki sürümde de durduğunu görür ve iki kalıcı adresi dosyasına işler.
Sonraki bir kontrolde sayfa turuncu noktayla görünür. Arşivdeki durum kodu 4nn olduğu için o günkü kayıt yayın kanıtı olarak kullanılmaz. Firma yayıncıya yazar ve sayfanın neden açılmadığını sorar. Cevap gelene kadar önceki mavi kayıtlar dosyada kalır, ancak linkin o günkü durumu için yeni bir canlı kontrol yapılması gerekir.
Ajans ve müşteri arasındaki akış
Örnek senaryo: firma bu işi bir ajansa yaptırıyor. Ajans yayın sayfasının kaydını alır, kalıcı adresi ve kayıt tarihini teslim notuna yazar, müşteriye ekran görüntüsüyle birlikte iletir. Müşteri kaydı açıp linki gözle bulur. Anlaşmazlık çıkarsa iki tarafın baktığı belge aynıdır: kalıcı adres. Ajans kayıt alamadığı bir sayfa olursa bunu notta yazar ve yedek yöntemleri kullandığını belirtir. Böylece teslimin hangi kanıtla yapıldığı müşteriye açıktır.
Örnek senaryodaki kararın özü şudur: arşiv kayıtları geçmişi belgeler, bugünkü durum ise canlı kontrolle belirlenir. Firma her iki işi de ayrı tutar.
Karar kuralı ve kontrol listesi
Karar kuralı
Karar kuralı: sayfa yayına girdiyse ve kaydı alınabiliyorsa tek bir Save Page Now kaydı alın, kalıcı adresi ve zaman damgasını dosyaya yazın. Kayıt alınamıyorsa yedek yöntem listesindeki ekran görüntüsü, sayfa kaynağı ve yayıncı onayı üçlüsüne geçin. Kayıt, mavi noktayla görünmüyorsa kanıt olarak saymayın ve yeniden kayıt alın. Toplu arşivleme gerekmiyor, çünkü Save Page Now tek sayfa kaydeder ve hedef, tek yayın sayfasının belgelenmesidir.
Yayıncı onayı konusunda uygulama önerisi: kamuya açık bir sayfanın tek sayfa kaydı için ayrıca yayıncı onayı aranmaz, toplu kayıt ise alınmaz. Yayıncıya yapılan bilgilendirme nazik bir davranış olabilir.
Teslim kontrol listesi
- Yayın sayfasının adresi temizlendi ve canlı olarak açıldı.
- Linkin görünür olduğu ve anchor metninin doğru yazıldığı gözle doğrulandı.
- Save Page Now ile tek sayfa kaydı alındı.
- Kalıcı arşiv adresi ve 14 haneli zaman damgası kopyalandı.
- Zaman damgası okunur tarihe çevrilip dosyaya yazıldı.
- Kayıtlı sayfa açılıp link içeren bölümün göründüğü kontrol edildi.
- Takvimdeki nokta rengi mavi olarak not edildi.
- Hedef sayfa için gerekiyorsa ayrı bir kayıt alındı.
- Tarihli ekran görüntüsü ve sayfa kaynağı aynı gün saklandı.
- Kayıt, sipariş numarası ve kaydı alan kişi bilgisi dosyaya yazıldı.
Karıştırılan noktalar
Arşive girmek dizine girmek demek değildir
Internet Archive'ın tarayıcısı ile arama motorlarının tarayıcıları ayrı sistemlerdir. Bir sayfanın Wayback Machine'de kayıtlı olması, arama sonuçlarında bulunduğunu göstermez. Dizin kontrolü için ayrı yöntemler gerekir.
Mavi nokta linkin çalıştığını söylemez
Mavi nokta yalnız o günkü kaydın 2nn durum koduyla alındığını söyler. Kayıttaki linkin hangi niteliklerle yayınlandığı, kaydı açıp sayfa kaynağına veya tarayıcı araçlarına bakılarak ayrıca okunur.
Kayıt sayısı kanıt gücü değildir
Aynı sayfanın çok sayıda kaydını almak, kanıtı güçlendirmez. Yardım sayfasının Save Page Now tarifinde de tek sayfa, tek sefer kaydı vardır. Önemli olan farklı zamanlarda alınmış, mavi noktalı ve link içeren iki üç kayıttır.
Arşiv adresi yayıncı onayı yerine geçmez
Kayıt yayın tarihini gösterir, ancak yayıncının linki bilinçli olarak verdiğini ve bir süre tutacağını göstermez. Bu nedenle sipariş ve teslim koşulları ayrıca yazılı tutulur.
Arşiv bir yedek değildir
Yardım sayfasının ifadesiyle arşiv, genel kullanıcılar için bir yedekleme hizmeti sayılmaz. Kendi dosyanız ve kopyalarınız kanıtın asıl dayanağıdır, arşiv bunun ek bir katmanıdır.
Sık Sorulan Sorular
Save Page Now ile bir sitenin tüm sayfaları kaydedilir mi?
Hayır. Internet Archive yardım sayfasına göre yöntem yalnız tek bir sayfayı kaydeder, giden linkleri kaydetmez ve bir sitenin tamamını taramak için kullanılamaz. Tüm site için sayfa Archive-It adlı ücretli abonelik hizmetini gösterir.
Arşiv kaydı için sayfa sahibinin izni gerekir mi?
Yardım sayfalarında Save Page Now için bir izin süreci tarif edilmez. Uygulama önerisi olarak kamuya açık bir yayın sayfasının tek sayfa kaydı yeterlidir. Sayfa sahibi dışlama talep ederse bunu info@archive.org adresine ileten bir süreç vardır.
Kaydın takvimde görünmesi ne kadar sürer?
Yardım sayfası, tarama ile Wayback Machine'de görünme arasında 3 ile 10 saatlik bir gecikme olduğunu söyler. Save Page Now için ise kalıcı adresin kayıt sonrasında verildiğini söyler. Takvimde görünmüyorsa birkaç saat sonra yeniden bakın.
Zaman damgasındaki sayılar ne anlama gelir?
Adresteki 14 haneli kod yyyymmddhhmmss biçimindedir. Yardım sayfasındaki örnekte 20000229123340, 29 Şubat 2000 günü 12:33:40 demektir. Kayıt saatini dosyada okunur biçimde ayrıca yazın.
Arşiv kaydı dizinde olduğumuzu kanıtlar mı?
Hayır. Kayıt, sayfanın o tarihte arşiv tarayıcısı tarafından alındığını gösterir. Arama dizinine girip girmediği ayrı bir konudur ve arşiv bunu göstermez.
Sayfa arşive alınamıyorsa ne yapılır?
Robots.txt engeli, parola koruması, sitenin dışlama talebi veya teknik yapı kaydı engelleyebilir. Bu durumda tarihli ekran görüntüsü, sayfa kaynağı ve yayıncının yazılı onayı yedek kanıt olur. Uygulama önerisi: bu üçlüyü aynı gün ve aynı dosyada saklayın.
Sonuç
Wayback Machine, yayın sayfasının belirli bir günkü hâlini üçüncü taraf bir zaman damgasıyla saklamaya yarar. Save Page Now tek sayfa kaydeder, giden linkleri kaydetmez ve kaydın alındığı tarihi adreste taşır. Mavi nokta iyi bir kaydın işaretidir, ancak kayıt ne sayfanın bugün canlı olduğunu ne de linkin yerinde kaldığını gösterir. Bu yüzden arşiv adresi, ekran görüntüsü, sayfa kaynağı ve yayıncı yazışmasıyla birlikte tek bir dosyada tutulur. Bu çerçevede kayıt almak ve kaydı sınırlarıyla birlikte okumak, teslim doğrulamasını denetlenebilir kılar.
Satın aldığınız yayınların kayıt dosyasını düzenli tutmak ve teslim sonrası doğrulamayı belgeli yürütmek istiyorsanız backlink paketlerini inceleyebilirsiniz.
Yorum Yaz
Yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız. Giriş Yap