Kaynak Güvenilirliği Nasıl Değerlendirilir?

Bir kaynağın güvenilir olup olmadığına yazıyı yazmadan önce karar verirsiniz. Önce iddianın ilk söylendiği yeri bulun, o yer yoksa kaynağın neye dayandığını açıkça belirtin, kritik iddiayı en az bir ikinci adlandırılmış kaynakla karşılaştırın, sonra kaynağı kaydedin. Kendin yap el işi blogu yönetiyorsanız, yani ahşap boyama, makrome, mum yapımı ya da kumaş baskısı anlatıyorsanız, okuyucunuz sizin cümlenizi alıp tezgâhınızda uygular. Yanlış bir malzeme bilgisi okuyucunun emeğini ve malzemesini boşa harcatır.

Kaynağı yazıda nasıl göstereceğiniz ayrı bir konudur, bunun için makalede kaynak gösterme ve atıf rehberine bakabilirsiniz. Burada kaynağın yazıdan önce nasıl seçilip sınanacağı var.

Kaynak güvenilirliği bir yayın kararıdır

Kaynak seçimi araştırma aşamasında sessizce yapılan bir iştir ve kimse bakmadığı için fark edilmez. Oysa okuyucunun gördüğü her bilgi cümlesinin arkasında bir kaynak kararı vardır: bu bilgiyi kimden aldım, o kişi bilgiyi nereden aldı, ben ona neden inandım? Bu soruların yanıtı yazıda görünmese bile karar yine de verilmiştir. Karar bilinçsiz verildiğinde kaynak olarak ilk arama sonucu, en çok paylaşılan gönderi ya da bir önceki blog yazısı seçilir.

Google'ın yardımcı, güvenilir ve insan odaklı içerik sayfası (yeni sekmede açılır) güveni merkeze koyar. Sayfada deneyim, uzmanlık ve otorite gibi unsurlardan söz edilir, ardından "trust is most important" cümlesi gelir, yani bunların içinde en önemlisi güvendir. Aynı sayfa içeriğin kimin tarafından, nasıl ve neden üretildiğini sorar ve açık kaynak belirtmeyi, ilgili uzmanlığın kanıtıyla birlikte güven işaretleri arasında sayar. Kaynak güvenilirliği bu yüzden üslup meselesi değil, sayfanın güvenilirliğini taşıyan yapı taşıdır. Google belgelerindeki ifadeler değişebilir, uygulamadan önce güncel sayfaya bakın.

Kaynak kararı kimin elinde olmalı

Tek kişilik bir el işi blogunda karar zaten yazarındır. Birkaç yazarlı bir blogda ise her yazar kendi kaynak alışkanlığını getirir. Uygulama önerisi: kaynak sınamasını yazarın sezgisine bırakmayın, editörün sorabileceği yazılı bir ölçüt hâline getirin. Sonraki bölümler bu ölçütün parçalarını sırayla veriyor.

Birincil ve ikincil kaynak farkı

Birincil kaynak, bilginin doğrudan çıktığı yerdir. Bir ürünün kullanım sınırlarını üreticinin kendi teknik bilgi formu verir. Bir yöntemin işe yarayıp yaramadığını, deneyi yapanın kendi kaydı gösterir. İkincil kaynak ise bu bilgiyi aktaran, özetleyen ya da yorumlayan metindir: bir başka blog yazısı, bir video özeti, bir forum başlığı. İkincil kaynak değersiz değildir, ama iki halka daha uzaktır ve her halkada bilgi eksilebilir ya da değişebilir.

Tablo: Kendin yap el işi blogunda birincil ve ikincil kaynak örnekleri.

Kaynağın türü konuya göre değişir

Bir kaynak her konuda birincil olmaz. Üreticinin sayfası kendi ürününün kullanım koşulu için birincil kaynaktır, ama ürünün rakipten daha iyi olduğu iddiası için öyle değildir, çünkü orada üretici kendi lehine konuşur. Aynı kaynağı iddia bazında değerlendirin: bu cümle için bu kaynak doğrudan mı, dolaylı mı konuşuyor?

Satıcı kaynaklı bilgi

Malzeme satan bir mağaza yalnız satış sayfasını değil, "nasıl kullanılır" rehberini de yazıyor olabilir. Bu bilgi ürünü satan tarafın bilgisidir. Kullanım koşulu gibi ürüne ait olgular için değerlidir, satın alma önerisi için tek başına yeterli değildir. Yazıda "üretici şöyle diyor" diye açıkça belirtmek okuyucuya kaynağın konumunu gösterir.

Kaynak türüne göre güvenin sınırı

Uygulama önerisi: her kaynak türünün güçlü olduğu ve zayıf kaldığı yer farklıdır. Kaynağı tek bir "güvenilir" ya da "güvenilmez" etiketine sıkıştırmak yerine, hangi iddia için güvenilir olduğunu sorun.

IFCN ilkesi: önce birincil kaynak, yoksa ikincil olduğunu söyleyin

Poynter bünyesindeki Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı'nın (IFCN) ilkeler bildirgesinin taahhütler sayfası (yeni sekmede açılır) kaynak şeffaflığına ayrı bir ilke ayırır. Başvuran kuruluşun, uygun birincil kaynaklar varsa ikincil değil mevcut en iyi birincil kanıt kaynaklarını kullanması beklenir. Uygun birincil kaynak yoksa kuruluştan ikincil kaynağı neden kullandığını açıklaması istenir.

Bu ilke bir doğrulama kuruluşunun imza koşuludur, bir blogun zorunluluğu değildir. Bir el işi blogu için uyarlanabilir bir tutumdur ve uygulama önerisi olarak şöyle okunabilir: önce iddianın çıktığı yeri arayın, bulamazsanız ikinci elden aldığını okuyucuya söyleyin.

Örnek senaryo: Bir yazar, kumaş boyasının fırınlamadan sonra yıkamaya dayanıp dayanmadığını yazacak. Üreticinin ürün sayfasında bu açıklama varsa, blog yazısı doğrudan o sayfaya dayanır. Sayfada açıklama yoksa yazar, "üretici yıkama dayanımı hakkında bilgi vermiyor, bu bilgi bir blog yazarının kendi denemesidir" benzeri bir cümleyle ikincil kaynağı ve onun sınırını belirtir. Okuyucu böylece bilginin ne kadar sağlam olduğunu bilerek karar verir.

İkincil kaynağı kullanırken yazıya ne eklenir

Uygulama önerisi: ikincil kaynağı kullandığınız her yerde üç şeyi yazın. Bilginin kimden geldiğini, o kaynağın kendi kaynağını gösterip göstermediğini ve sizin bu bilgiyi kendiniz deneyip denemediğini. Üçüncüsü el işi blogunda özellikle değerlidir, çünkü okuyucu "yazar bunu yaptı mı" sorusunu merak eder.

Bir kaynağı sınayan beş soru

Uygulama önerisi: IFCN ilkesinin ve Google'ın yardımcı içerik sorularının özünü, bir blog yazarının çalıştırabileceği bir sınamaya çevirmek için şu beş soruyu sorun. Bu liste kaynağı değerlendirmenin tek yolu değildir.

1. Bu bilgi ilk nerede söylendi? Kaynak, bilginin çıktığı yer mi yoksa aktarıcısı mı?
2. Kaynağı kim yazdı ve bu konuda konuşmaya neden yetkili? Üretici, uzman, deneyen kişi ya da isimsiz bir hesap?
3. Kaynak kendi kaynağını gösteriyor mu? Gösteriyorsa o bağlantı hâlâ açılıyor ve aynı şeyi söylüyor mu?
4. Bilgi ne zaman yazıldı ve ürün veya yöntem bu sürede değişti mi?
5. Kaynağın bu konuda çıkarı var mı? Ürün satıyor, bir markayla çalışıyor ya da bir görüşü savunuyor mu?

Beş sorunun hepsine rahat yanıt veremiyorsanız bilgiyi yayına almak için ikinci bir kaynak arayın ya da cümleyi kaynağın sınırı kadar yumuşatın.

Soruların yanıtını kaydetmek

Beş sorunun yanıtı kafanızda kalırsa bir ay sonra kimse hatırlamaz. Kaynak kaydındaki "sınır notu" sütununa kısa bir cümle yazın: "birincil, üretici, tarih belli" ya da "ikincil, kendi kaynağı belirsiz, ikinci kaynak aranacak". Bu not editörün hangi iddianın üzerinde durması gerektiğini bir bakışta gösterir.

Yanıtlardan biri zayıfsa yazıyı durdurmanız gerekmez. Zayıf yanıtı okuyucuya göstermeniz yeterlidir: "kaynak tarihi belirsiz" ya da "bu bilgi tek bir kaynaktan geliyor" demek, bilgiyi gizlice sağlam gibi sunmaktan daha dürüst ve daha güvenilirdir.

Sınama sonucu karar tablosu

Birden çok kaynakla doğrulama

IFCN ilkesi, iddianın temel öğelerinin birden fazla adlandırılmış kanıt kaynağıyla karşılaştırılmasını ister. İstisna da aynı ilkede yazılıdır: konuyla ilgili tek kaynak varsa o yeterli sayılır. Yani kural "her şeyi iki kez kontrol edin" değil, "kritik öğeyi tek kaynağa bağlı bırakmayın, tek kaynak varsa bunu belirtin" demektir.

Bir el işi yazısında kritik öğeyi seçmek kolaydır. Okuyucunun parasını, güvenliğini ya da emeğini etkileyen cümleler kritiktir: karışım oranı, kuruma süresi, kullanılabilecek yüzey, ısıtma sınırı, çocuklar ya da evcil hayvanlar için uygunluk. Bir süs fikrinin güzelliği ya da bir rengin havası kritik değildir.

İki kaynağın bağımsız olması gerekir

Uygulama önerisi: iki blog yazısı aynı üretici sayfasını özetlemişse bunları iki kaynak değil, bir kaynağın iki yankısı sayın. Doğrulama olarak saymak için kaynakların birbirinden bağımsız olması gerekir: üretici sayfası ile bir uzmanın ayrı yayını, resmî bir kurumun belgesi ile üreticinin sayfası gibi. İki ikincil kaynağın zincirini izleyin, ikisi de aynı yere çıkıyorsa tek kaynak sayın.

Kaynaklar çelişirse

Çelişkiyi gizlemeyin. Birincil kaynağa dönün, tarihleri karşılaştırın ve hangisinin daha yeni olduğuna bakın. Çelişki çözülmüyorsa yazıda iki görüşü de verin, hangisine neden daha çok güvendiğini söyleyin ya da cümleyi çıkarın.

Sayısal ve ölçüye dayanan iddialar

Karışım oranı, kuruma süresi, sıcaklık sınırı ve ölçü gibi sayıya bağlı iddialar, bir cümlede en kolay bozulan bilgilerdir. Kaynakta "bu ürün şu koşulda şu kadar sürede kurur" yazıyorsa, bu cümle koşuldan koparıldığında yanlış bir kural olur. Sayıyı aldığınız sayfada birimi, ürün adını, ortam koşulunu ve sayfanın tarihini birlikte kaydedin. Ürün sürümü değişmişse eski sayfa artık geçerli olmayabilir.

Okuyucunun kendi koşulu, sizin deneme ortamınızdan farklı olabilir: nem, sıcaklık, yüzey ve katman kalınlığı sonucu değiştirir. Bu yüzden kaynaktan aldığınız sayıyı, kendi denemenizin sonucuyla karıştırmadan, "üretici şunu belirtiyor" ve "benim denememde şu oldu" olarak iki ayrı cümlede verin.

Google'ın kaynak ve yazar sorularına bakış

Google'ın yardımcı içerik sayfası kaynak konusunda birkaç somut soru içerir. İçerik başka kaynaklara dayanıyorsa bu kaynakları basitçe kopyalamaktan ya da yeniden yazmaktan kaçınıp özgün değer katıp katmadığınız sorulur. Sayfa, başka kaynaklara atıf yapmanın veya onlara kredi vermenin özgün çabanın yerini tutmadığını da yazar. Yani kaynak göstermek yeterli sayılmaz, kaynaktan aldığınız bilgiye kendi deneyiminizi, karşılaştırmanızı ya da uygulamanızı da eklemeniz beklenir.

Aynı sayfa, bir yazar satırının (byline) beklenen yerde bulunup bulunmadığını ve bu satırın yazar hakkında daha fazla bilgiye götürüp götürmediğini sorar. Doğru yazar bilgisi eklemeyi kuvvetle teşvik eder, uydurma yaratıcı profillerini ve sahte kimlik bilgisini ise aldatıcı yazar bilgisi olarak anar. Kaynak güvenilirliği ile yazar şeffaflığı aynı güven çerçevesinin iki yüzüdür: okuyucu hem bilginin nereden geldiğini hem de bilgiyi kimin sunduğunu görmek ister. Sayfa düzeyinde güven işaretlerini birlikte gözden geçirmek için E-E-A-T uygulama kontrol listesi işine yarar.

Kendi deneyiminizi kaynak olarak yazmak

Google sayfası içeriğin ilk elden deneyim ve bilgi derinliği gösterip göstermediğini de sorar. El işi blogunda bu avantaj büyüktür: kendi denemelerinizi tarihli notlarla ve fotoğraflarla kaydediyorsanız, yazı için en güçlü birincil kaynak sizin kayıtlarınızdır. Uygulama önerisi: denemeyi yaptığınız tarihi, kullandığınız malzemeyi ve sonucu yazın. Deneyim anlatısını başka bir yazıdan aldığınız bilgiyle karıştırmayın, hangisinin sizin denemeniz olduğunu cümlede belirtin.

Güncel olmayan ya da körü körüne kopyalanan bilgi

Bir bilginin doğru olması yetmez, hâlâ doğru olması gerekir. Malzeme formülleri değişir, ürünler piyasadan kalkar, güvenlik bilgi formları güncellenir. Eski bir blog yazısı yıllar önce doğru olan bir cümleyi bugün hâlâ doğruymuş gibi taşıyabilir. Kopyalama zinciri bu sorunu büyütür: bir yazarın hatası, ona atıf yapan beş yazıda yeniden dolaşır ve her yazı diğerini kaynak gösterdiği için doğrulanmış görünür.

Bu yüzden sürüme veya tarihe bağlı her bilginin yanına kaynağın tarihini ve kendi kontrol tarihini yazın. Yazıyı güncellerken kaynak listesini yeniden açın. Yazıların kalite denetimi için yardımcı içerik yönergeleri ve kalite puanlama tablosu bir çerçeve verir.

Kopyalama zincirini nasıl fark edersiniz

• İki farklı sitede aynı cümle ya da aynı hata yazıyorsa, ortak bir kaynağa kadar geri gidin.
• Kaynak "bir yerde okudum" gibi belirsiz bir ifadeyle veriliyorsa bilgiyi doğrulanmamış sayın.
• Görselli bir bilgi paylaşımı (infografik) kaynak göstermiyorsa, bilgiyi tek başına dayanak yapmayın.
• Bir videonun içeriğini aktarıyorsanız, videonun kendi kaynağını arayın ve videodaki iddiayı ayrıca doğrulayın.

Yapay zeka çıktısını kaynak saymak

Bir yapay zeka asistanı bir malzeme bilgisini akıcı bir cümleyle verebilir, ama cümlenin arkasında doğrulanabilir bir kaynak olmayabilir. Asistanın verdiği bilgi birincil kaynak değildir ve ikincil kaynak olarak da ancak gerçek, açılabilen bir kaynağa işaret ediyorsa işe yarar. Asistanın gösterdiği bağlantıyı açın, bilginin orada yazıp yazmadığına bakın. Yazmıyorsa cümleyi kullanmayın. Yapay zeka destekli taslakta insan editörün rolü için yapay zeka ile makale yazımı ve editörlük yazısına bakabilirsiniz.

Eski bir bilgiyi yeniden kullanırken

Kendi arşivinizdeki bir yazıdan bilgi taşıyorsanız, o yazının kaynağını da yeniden açın. Kendi eski cümleniz de bir ikincil kaynaktır ve sizin bile güncellemediğiniz bir bilgiye dönüşmüş olabilir. Yeni yazıda eski yazıyı kaynak göstermek yerine, eski yazının dayandığı kaynağa gidin ve bilgiyi oradan doğrulayın.

Alıntı öncesi kontrol

Bir bilgiyi alıntılamak ya da özetleyip yazıya almak, o bilginin sorumluluğunu kısmen üstlenmek demektir. Okuyucu hatalı bilgiyi sizin sitenizde gördüğü için size güvenmiştir. Alıntıdan önce çalıştırılacak kısa bir kontrol bu riski azaltır.

Karar kuralı: Bilgi okuyucunun parasını, güvenliğini ya da emeğini etkiliyorsa, kaynağı açmadan ve iddiayı sayfada kendi gözlerinizle görmeden yazmayın. Bilgi yalnız ilham ya da süslemeyse tek kaynak yeterlidir, ama kaynağı yine de kaydedin.

Kaynağı cümlede nasıl belirtirsiniz

Kaynağın konumu cümlenin kurulma biçiminden de anlaşılır. Uygulama önerisi: okuyucuya bilginin ne kadar sağlam olduğunu fiilin seçimiyle de gösterin.

Alıntıda sorulacak sorular

• Alıntıladığım cümle kaynağın dediğiyle aynı anlamda mı, yoksa bağlamından koparıp mı kullanıyorum?
• Kaynak cümleye bir sınır koyuyor mu ("şu koşulda", "yalnız şu ürün için")? Bu sınırı yazıya taşıdım mı?
• Alıntıyı doğrudan mı veriyorum, özet mi? Özetse kendi cümlemle ve anlamı bozmadan mı yazdım?
• Kaynağın adını ve bağlantısını yazıda göstermem okuyucunun bilgiyi doğrulamasına yetiyor mu?

Kaynağın koyduğu sınırı korumak

Kaynak "bu ürün şu yüzeyde kullanılabilir" diyorsa, siz "bu ürün her yüzeyde kullanılır" diye genelleme yapmayın. Bir ifadeyi geniş bir kurala çevirmek, kaynağın söylemediği bir şeyi ona söyletmektir. Kaynakta olmayan bilgi için "üretici bu konuda bir bilgi vermiyor" demek, tahmin yürütmekten her zaman daha güvenlidir.

Kaynak kaydı tutmak

Bir yazıyı yazarken açılan kaynaklar, birkaç ay sonra güncelleme yaparken yeniden gerekir. Kayıt tutmazsanız her güncellemede araştırmayı baştan yaparsınız. Kaynak kaydı, her kritik iddia için bir satırdan oluşan basit bir tablodur ve bir elektronik tabloda ya da ortak belgede tutulabilir.

Tablo: Kaynak kaydında tutulacak sütunlar.

Kaydı kim tutar

Kaydı yazar tutar, editör örneklemeyle kontrol eder. Editör kayıttan rastgele iki üç satırı seçip kaynağı açar ve iddianın orada yazıp yazmadığına bakar. Bu küçük kontrol, yazarların kaydı özenle tutmasını sağlar.

Yayından sonra kaynak bakımı

Kaynak sınaması yayınla bitmez. Uygulama önerisi: yazının kaynak kaydındaki erişim tarihlerine göre bir bakım takvimi kurun. Güvenlik ve malzeme bilgisi içeren yazıları kısa aralıklarla, ilham ve fikir yazılarını daha seyrek gözden geçirin. Bakım sırasında her bağlantıyı açın, bilgi hâlâ aynı sayfada yazıyor mu kontrol edin ve kaydın erişim tarihini yenileyin. Bilgi değiştiyse yazıyı güncelleyin ve güncelleme tarihini okuyucuya gösterin. Kaynağı kaybolmuş bir iddiayı ya yeni bir kaynağa bağlayın ya da yazıdan çıkarın.

Okuyucu geri bildirimi de bir bakım sinyalidir. Bir okuyucu "bu yöntem bende işe yaramadı" diyorsa, bu yorum yeni bir birincil kaynak değildir ama sınamayı yeniden çalıştırmak için iyi bir nedendir.

Örnek senaryo: reçine takı yazısı için kaynak sınaması

Örnek senaryo: Bir yazar, epoksi reçineyle takı yapımı hakkında bir yazı hazırlıyor ve "reçineyle çalışırken havalandırma önemlidir" cümlesini yazmak istiyor. Cümle okuyucunun güvenliğiyle ilgili olduğu için kritik öğedir.

1. Birincil kaynak arar: reçine üreticisinin ürün sayfası ve güvenlik bilgi formu. Sayfada havalandırma uyarısını bulur ve cümleyi kaynağıyla yazar.
2. İkinci bir kaynak olarak, malzeme güvenliği hakkında yetkili bir kurumun açıklamasını arar. Bulursa iki bağımsız kaynakla karşılaştırır.
3. Bir forum yorumunda "benim için maske gerekmedi" yazdığını görür. Bu yorum ikincil ve kişisel bir kaynaktır, güvenlik bilgisi için dayanak yapılamaz. Yazar yorumu alıntılamaz.
4. Kaynak kaydına iddiayı, üreticinin adresini, erişim tarihini ve "üreticinin kendi ürünü için söylediği" sınır notunu yazar.
5. Yazıda "üretici kullanım sırasında şu önlemi öneriyor" diye açıkça kaynağı gösterir, kendi çalışma ortamını ve deneyimini ayrı bir paragrafta anlatır.

Sonuç olarak okuyucu hem kaynağın ne dediğini hem de yazarın kendi deneyiminin ne olduğunu ayrı ayrı görür.

Kaynak sınaması için kontrol listesi

Kontrol listesi: yayından önce her kritik iddia için işaretleyin.

• Bilginin çıktığı birincil kaynağı buldum ya da bulamadığımı yazıda belirttim.
• Kaynağı açtım ve iddiayı sayfada kendi gözümle gördüm.
• Kaynağın tarihini ve güncel olup olmadığını kontrol ettim.
• Kaynağın çıkarı varsa (satıcı, marka ortaklığı) bunu yazıda belirttim.
• Kritik iddiayı en az bir bağımsız kaynakla karşılaştırdım ya da yalnız tek kaynak olduğunu biliyorum.
• Kaynağın koyduğu sınırı yazıya taşıdım, genelleme yapmadım.
• Kendi denememi ve başkasından aldığım bilgiyi cümlede ayırdım.
• Kaynak kaydına erişim tarihiyle birlikte satır ekledim.

Dikkat edilecek hatalar

İlk arama sonucunu birincil kaynak sanmak

Arama sonuçlarında üst sırada çıkan sayfa, bilginin çıktığı yer olmak zorunda değildir. Sıralama bir sayfanın aramayla eşleşmesini gösterir, bilginin ilk söylendiği yeri göstermez.

Tek yorumu kanıt saymak

Bir forum yorumu ya da sosyal medya paylaşımı bir kişinin deneyimidir. Kendi deneyimini anlatan bir kişi değerli bir ipucu verebilir, ama güvenlik ya da malzeme sınırı gibi konularda dayanak olmaz.

Kaynak bağlantısını tazelememek

Bağlantı yazıldığı gün doğru sayfaya gidiyordu, bir yıl sonra kaldırılmış ya da başka içerikle değiştirilmiş olabilir. Güncellemede kaynak bağlantılarını yeniden açın.

Kaynağı hiç açmadan bağlantı vermek

Başka bir yazıda gördüğünüz bir kaynak listesini kopyalayıp kendi yazınıza eklemek, kaynağı sınamak anlamına gelmez. Bağlantıyı açmadığınız bir kaynağın o iddiayı gerçekten içerip içermediğini bilemezsiniz. Okuyucu bağlantıya tıkladığında aradığı bilgiyi bulamazsa, güven yalnız o cümlede değil yazının tamamında zedelenir.

Kaynağın görüşünü olgu gibi yazmak

"Bu yöntem en iyisidir" bir görüştür, "bu ürün şu sıcaklığa dayanır" bir olgudur. Görüşü sahibinin adıyla verin, olguyu kaynağıyla verin.

Okuyucuya kaynak sınamasını görünür kılmak

Kaynak sınamasının sonucu yazıda da görünebilir. Kısa bir "Kaynaklar ve notlar" bölümü, hangi bilginin üreticiden, hangisinin kendi denemenizden geldiğini listeler. Okuyucu böylece yalnız sonucu değil, sonuca nasıl varıldığını da görür. Google'ın yardımcı içerik sayfası içeriğin nasıl üretildiğini okuyucunun bilmesinin yararlı olacağını söyler. Kaynaklar ve notlar bölümü kısa tutulursa yazının akışını bozmaz.

Kaynak bölümünü yazının sonuna koyuyorsanız, gövdedeki kritik cümlelerde de kaynağın adını anın. Okuyucu her cümlenin kaynağını sayfanın sonuna inmeden görebilmelidir.

Kaynak sınamasını ekip kuralına çevirmek

Birden fazla kişi yazıyorsa kaynak kuralını yazılı hâle getirin. Kural kısa olabilir: kritik iddia için birincil kaynak ya da açık bir "ikinci el" notu, bağımsız ikinci kaynak ya da "tek kaynak var" notu, kaynak kaydı ve erişim tarihi. Editör bu dört maddeyi yayın öncesi onayının bir adımı yapar.

Kuralın amacı yazarı cezalandırmak değil, okuyucuya karşı ortak bir sorumluluğu görünür kılmaktır. Yazar "kaynağım ikincil" dediğinde bu bir hata itirafı değil, kuralın işlediğinin göstergesidir ve editör bunu olumlu karşılamalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Birincil kaynak her zaman ikincil kaynaktan mı üstündür?

IFCN ilkesi uygun birincil kaynak varsa onun kullanılmasını ister. Birincil kaynak iddia için doğrudan konuşuyorsa tercih edilir, ama kaynağın çıkarı olabilir, bu yüzden iddiayı kaynağın adıyla yazın. İkincil kaynak kullanıyorsanız bunu açıklayın.

Her cümle için iki kaynak gerekir mi?

Hayır. IFCN ilkesi iddianın temel öğeleri için birden fazla adlandırılmış kaynak ister ve konuyla ilgili tek kaynak varsa istisna tanır. Okuyucunun parasını, güvenliğini ya da emeğini etkileyen cümlelere öncelik verin.

Forum yorumunu kaynak gösterebilir miyim?

Güvenlik ya da malzeme sınırı gibi kritik bilgi için dayanak olmaz. Kişisel bir deneyim olarak, yorum sahibinin kendi deneyimi diye açıkça belirterek anabilirsiniz.

Google kaynak göstermemi sıralama için mi istiyor?

Google'ın yardımcı içerik sayfası açık kaynak belirtmeyi güven işaretleri arasında sayar. Sayfa sıralama garantisi vermez ve atıf yapmanın özgün çabanın yerini tutmadığını söyler.

Kendi denememi kaynak olarak yazabilir miyim?

Evet. Tarihli notlarınız ve fotoğraflarınız birincil kaynağınızdır. Denemeyi başkasından aldığınız bilgiden ayırın ve hangi malzemeyle, hangi tarihte yaptığınızı yazın.

Kaynak kaydını nerede tutmalıyım?

Ortak bir elektronik tabloda ya da belgede tutabilirsiniz. Önemli olan her kritik iddia için iddiayı, bağlantıyı, kaynak türünü, erişim tarihini ve sınır notunu içeren bir satırın bulunmasıdır.

Sonuç

Kaynak güvenilirliği yazıdan önce yapılan bir sınamadır: bilginin çıktığı yeri bulun, ikincil kaynağı ikincil olarak yazın, kritik öğeyi bağımsız bir kaynakla karşılaştırın, kaynağın tarihini ve çıkarını kontrol edin, sınırını koruyun ve kaydedin. Google güveni bir içeriğin en önemli unsuru olarak adlandırır, IFCN ilkesi ise birincil kaynağa öncelik verir ve tek kaynak varsa bunu kabul eder. İkisi birlikte okuyucunun karşısına çıkan her cümlenin arkasında sınanmış bir kaynak bulunmasını hedefler.

Kendi blogunuzda bu kuralı kurmak ve yazılarınızı bu çerçevede hazırlatmak istiyorsanız, makale yazımı hizmetimizdeki editörlük ve kaynak sınama desteğini inceleyebilirsiniz.