Yayın öncesi onay matrisi, bir yazının yayına girmeden önce hangi kontrol alanında kimin "tamam" dediğini gösteren tek sayfalık bir tablodur. Satırlarda roller, sütunlarda kontrol alanları bulunur; kesişim hücresi, o rolün o alanda karar mı verdiğini, yalnız mı baktığını yoksa hiç karışmadığını söyler. Birden çok yazar ve editörle çalışan bir yayın ekibindeyseniz ya da küçük bir ajansın iç sürecini kuruyorsanız, matris "kim neyi onaylıyor?" sorusunu kişiden bağımsız hale getirir.
Kısa karar: Önce kontrol alanlarını belirleyin (olgu, dil, kaynak, görsel, bağlantı). Sonra her alan için tek bir onaylayan rol seçin. Yüksek riskli içerikte ikinci bir onaylayan ekleyin, düşük riskli içerikte atlamayın ama kısaltın.
Onay matrisi neden gerekir?
Çok yazarlı sitede sorumluluk dağılır
Tek kişinin yazıp yayımladığı bir blogda onay sorusu yoktur: yazar aynı zamanda editör, yayıncı ve düzeltmendir. İkinci bir yazar katıldığında durum değişir. Yazar yazıyı gönderir, editör okur, biri görsele bakar, biri yayın düğmesine basar. Kimin neye baktığı yazılı değilse, her rol diğerinin baktığını varsayar. Yazar "editör bakar" der, editör "yazar kaynak verdi" der, yayın düğmesine basan kişi "ikisi de bakmıştır" diye düşünür. Sonuç, hiç kimsenin bakmadığı bir alandır.
Matris bu boşluğu görünür kılar. Her kontrol alanının bir sahibi vardır ve sahibin adı tabloda yazılıdır. Böylece bir hata çıktığında soru "kim suçlu?" değil, "bu alanın kontrolü neden bu aşamada yakalayamadı?" olur.
Google'ın "kim, nasıl, neden" soruları matrisle örtüşür
Google Search Central'ın yardımcı, güvenilir ve insan odaklı içerik (yeni sekmede açılır) sayfası, içeriği değerlendirmek için "kim", "nasıl" ve "neden" başlıklı üç soru kullanır. "Kim" kısmında içeriği kimin oluşturduğunun ziyaretçiler için açık olup olmadığı, sayfada beklenen yerde yazar bilgisi bulunup bulunmadığı sorulur. "Nasıl" kısmında üretim biçiminin okuyucuya yardımcı olacağı, otomasyon ya da yapay zeka kullanımının açıklanıp açıklanmadığı yer alır. "Neden" kısmı içeriğin okuyucuya yardım etmek için mi, yoksa yalnız arama ziyaretçisi çekmek için mi üretildiğini sorar. Bu üç soru, matriste üç ayrı sütuna dönüşebilir. Belgedeki ifadeler değişebileceği için uygulamadan önce güncel sayfaya bakın.
Matris neyin yerine geçmez?
Matris bir yazı kalitesi ölçeği değildir. Yazının iyi olup olmadığını söylemez; yalnızca kimin neyi gördüğünü kaydeder. Kalite ölçütleri için ayrı bir araç gerekir; yardımcı içerik yönergeleri ve kalite puanlama tablosu bu iş için kullanılabilir. Matris onay sorumluluğunu, puanlama tablosu ise yazının düzeyini ele alır.
Matrisin iskeleti: satırlar roller, sütunlar kontrol alanları
Küçük ve orta ölçekli bir yayında beş kontrol alanı başlangıç için yeterlidir. Bu bir uygulama önerisidir; belgelerde alan sayısına dair bir ifade yok. Alanları kendi sitenize göre artırabilir ya da birleştirebilirsiniz.
| Kontrol alanı | Sorulan soru | Kanıt |
|---|---|---|
| Olgu | Yazıdaki bilgi ifadeleri doğru mu? | İddia listesi ve kaynak sayfası |
| Dil | Yazım, noktalama ve terim tutarlı mı? | Editör notu |
| Kaynak | Kaynak iddiayı gerçekten taşıyor mu? | Açılan sayfa ve işaretli cümle |
| Görsel | Görsel hakkı, alt metin ve kredi tamam mı? | Görsel kaydı |
| Bağlantı | Bağlantılar çalışıyor ve konuyla ilgili mi? | Bağlantı kontrol notu |
Satırlar için üç temel rol yeterlidir: yazar, editör ve yayıncı. Büyük bir yayında "alan editörü", "görsel editörü" ya da "hukuk ve politika sorumlusu" gibi roller eklenebilir. Matrisin şablonu şöyle okunur: her hücrede "H" harfi hazırlar, "O" onaylar, "B" bilgilendirilir demektir.
| Rol | Olgu | Dil | Kaynak | Görsel | Bağlantı |
|---|---|---|---|---|---|
| Yazar | H | H | H | H | H |
| Editör | O | O | O | B | O |
| Görsel sorumlusu | B | B | B | O | B |
| Yayıncı | B | B | B | B | B |
Tabloda yayıncı yalnız bilgilendirilir; çünkü yayıncı alan kontrolü yapmaz, politikaya uygunluğa ve yayın kararına bakar.
Kontrol alanları ayrıntısıyla
Olgu kontrolü: yazarın beyanı ile editörün doğrulaması
Google'ın aynı sayfası, bilgi veren sayfalarda içeriğin olgusal olarak doğru olması gerektiğini ve kolayca doğrulanabilecek hatalar bulunup bulunmadığını sorar. Matriste bu alanın hazırlayanı yazardır: iddia taşıyan cümlelerin yanına kaynağını koyar. Onaylayan editördür: kaynağı açar, cümleyle karşılaştırır. Yazar kaynağı verdi diye olgu kontrolü yapılmış sayılmaz.
Uygulama önerisi: yazar taslağı gönderirken iddia taşıyan cümleleri işaretlesin, editör yalnız o cümleleri kontrol etsin. Bu, editörün zamanını daraltır ve onay kaydında somut bir iz bırakır.
Kaynak kontrolü: kaynak gerçekten orada mı?
Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı'nın (IFCN) ilke bildirgesi taahhütleri (yeni sekmede açılır), doğruluk kontrolü yapan kuruluşlar için yazılmıştır; her yayıncıya yönelik bir yükümlülük listesi değildir. Ancak okuyucunun bulguları kendisinin sınayabilmesi ilkesi, bir yayın ekibi için de ödünç alınabilir. Sayfaya göre önemli kaynaklar adlandırılır ve mümkün olduğunda bağlanır, birincil kaynaklar tercih edilir, önemli iddialar birden çok kaynakla karşılaştırılır ve kaynakların çıkarı bulguyu etkileyebiliyorsa bu açıklanır. Bir yayıncı için pratik karşılık: kaynak bağlantısı olmayan iddiayı onaylamamak ve kaynağın çıkarı olduğunda bunu metinde belirtmek.
Kaynak gösterimi ve atıf biçimleri için makalede kaynak gösterme ve atıf rehberi ayrıntı verir.
Dil kontrolü
Dil kontrolü yazım, noktalama, terim tutarlılığı ve cümle açıklığını kapsar. Matriste bu alanın onaylayanı editördür; ama büyük ekiplerde ayrı bir düzeltmen olabilir. Dil kontrolünü olgu kontrolünden ayırmak önemlidir: aynı okumada hem cümleyi düzeltmek hem iddiayı doğrulamak, ikisinden birinin eksik kalmasına yol açar. Türkçe yazım denetimi için Türkçe makale editörlüğü yazısındaki adımlar kullanılabilir.
Görsel kontrolü
Görsel kontrolü dört soruyu kapsar: görseli kullanma hakkı var mı, kredi satırı yazıldı mı, alternatif metin anlamlı mı, görselde kişisel veya konum bilgisi sızıyor mu? Arşiv görselinin sık kullanıldığı bir bültende bu alan, ayrı bir sorumlu gerektirecek kadar yüklüdür. Belgelerde görsel hakkı ya da kredi konusunda bir kural yok; bunlar yayıncının kendi politikasına bağlıdır.
Bağlantı kontrolü
Bağlantı kontrolü her bağlantının çalışıp çalışmadığına, konuyla ilişkisine ve ticari bir bağa dayanıp dayanmadığına bakar. Bu alan ikili bir karar alanıdır: bağlantı ya düzgündür ya düzeltilir. Matriste onaylayan editördür, ancak yayın öncesi son bakışta yayıncı da örnekleme yapabilir.
Rol başına yetki: yazar, editör, yayıncı
Yazar hazırlar, onaylamaz
Yazar tüm alanların hazırlayıcısıdır: kaynakları verir, görseli ekler, bağlantıları koyar. Ancak kendi hazırladığı alanı kendisi onaylamaz. Bu ilke bir güvensizlik değil, ikinci bir göz ilkesidir: yazar kendi metnini okurken eksik görmez, çünkü neyi anlatmak istediğini bilir.
Editör doğrular, yayına karar vermez
Editör olgu, dil, kaynak ve bağlantı alanlarını onaylar. Editörün yetkisi, bir yazıyı geri göndermek ya da düzeltmeyle onaylamaktır. Yayın tarihine ve yayın kararına editör tek başına karar vermiyorsa, bu yayıncıya aittir. Küçük bir blogda aynı kişi hem editör hem yayıncı olabilir; bu durumda bile iki rolün hangi tarihte ne yaptığı kayıtta ayrı yazılır.
Yayıncı politika ve yayın kararından sorumludur
Yayıncı, sitenin yazılı politikalarını belirler ve yayına basar. Alan kontrollerini yeniden yapmaz; onay kayıtlarının tamam olduğunu görür. Yayıncı bir kayıt eksikse yayını durdurma yetkisine sahiptir. Rol bazında yetki farkı, makale yazım hizmetinde yazar ve editör iş akışı yazısındaki hizmet alıcı bakışından farklıdır: o yazı akışı satın alan tarafın gözüyle anlatır, burada ise yayıncının iç yetkisi ele alınır.
| Rol | Yapabileceği | Yapamayacağı |
|---|---|---|
| Yazar | Taslak, kaynak, görsel ve bağlantı hazırlamak | Kendi hazırladığı alanı onaylamak |
| Editör | Alanları onaylamak, geri göndermek | Politika dışı yayın kararı vermek |
| Görsel sorumlusu | Görsel hakkını ve kredisini onaylamak | Metindeki olguyu onaylamak |
| Yayıncı | Yayın kararı, politika değişikliği, durdurma | Eksik onayı kendi başına tamamlanmış saymak |
Hızlı yayın ve yüksek riskli içerik ayrımı
Tüm yazılar aynı derinlikte onay gerektirmez. Günlük bir etkinlik notu ile bir arşiv belgesi incelemesi aynı süreci hak etmez. Uygulama önerisi: yazıları üç risk düzeyine ayırın ve her düzey için hangi hücrelerin zorunlu olduğunu önceden yazın.
| Düzey | Örnek | Zorunlu onay |
|---|---|---|
| Düşük | Toplantı duyurusu, etkinlik notu | Editör tek geçişte olgu, dil ve bağlantıya bakar |
| Orta | Arşiv belgesi incelemesi, tarihsel anlatım | Editör dört alanı onaylar, görsel sorumlusu görseli onaylar |
| Yüksek | Kişi, hak veya mülkiyet gibi hassas konu; iddialı tarih tespiti | İkinci bir editör ya da konu uzmanı olgu alanını ayrıca onaylar |
Google'ın aynı sayfası, bilgi veren sayfalarda içeriğin doğru olması gerektiğini söyler ve sağlık, finans gibi alanlarda içeriğin yerleşik uzman görüşüne uygun olması gerektiğini vurgular. Yüksek riskli düzeyi tanımlarken bu ayrımı temel almak mantıklıdır. Düzey listesi yayıncının kendi kararıdır; belgelerde düzeyleri belirleyen bir şablon yok.
Hızlı yayını güvenli tutmak
Acele bir yazı, onay hücrelerini silmemeli; onay süresini kısaltmalıdır. Düşük riskli düzeyde editör tek geçişte dört alana bakar ve onay notuna tek satır yazar. Orta ve yüksek düzeyde süre uzar. Acil durumda bile hiçbir düzeyde kaynağı ve bağlantıyı atlamayın; bunlar en kısa sürede yapılan, ama atlandığında en pahalı hatalardır.
Onay kaydı ve düzeltme
Kaydın içeriği
Onay yalnız yapıldığında değil, yazıldığında vardır. Her yazı için kısa bir onay notu tutulur: hangi alan, kim onayladı, hangi tarihte, hangi sürümde ve hangi düzeltme istendi. Not, taslağın yanında saklanır. Bu kayıt, daha sonra bir okuyucu bir cümleyi sorguladığında "kim baktı?" sorusunu cevaplamayı mümkün kılar.
Yayından sonra düzeltme
IFCN sayfası, görünür bir düzeltme politikasının yayımlanmasını ve bu politikaya sıkı uyulmasını, güvenilir kanıt bir hatayı gösterdiğinde de düzeltmenin açıkça yapılmasını anlatır; böylece orijinal metni görenler düzeltmeyi de görebilir. Bu ilke de yayıncı için ödünç alınabilir: yayından sonra bulunan bir hata için matriste bir satır "düzeltme onayı" olmalıdır. Düzeltmeyi kimin yaptığı, kimin onayladığı ve düzeltmenin metinde nasıl göründüğü kayda geçer. Düzeltme politikasının ayrıntıları bu konunun dışındadır.
Kaydın saklanma süresi ve erişimi
Onay kaydının ne kadar süre saklanacağı yayıncının kararıdır; belgelerde bu konuda bir süre ifadesi yok. Uygulama önerisi: kaydı yazı yayında kaldığı sürece saklayın ve yazı güncellendiğinde yeni bir satır ekleyin, eskisini silmeyin. Böylece bir yazının hangi sürümünün kim tarafından hangi tarihte onaylandığı geriye dönük izlenebilir. Kayda yalnız onay verenler ve yayıncı yazabilsin; yazarlar okuyabilsin ama değiştiremesin. Bu ayrım, kaydın sonradan düzeltilmiş bir geçmişe dönüşmesini önler.
Karar kuralı: bir hücrede kim onaylar?
Hücreyi kime vereceğinize karar verirken üç soruyu sırayla sorun.
- Bu alanı yazarın dışında biri yeniden kontrol edebilir mi? Edemezse hücre boş kalır ve süreç eksiktir.
- Bu alanın yanlış olması okuyucuya doğrudan zarar verir mi? Verirse onaylayan, yazara en uzak ve alanı en iyi bilen kişi olsun.
- Onaylayan, hazırlayanla aynı kişi mi? Aynıysa onayı başka bir gün ya da başka biri yapsın.
İkinci soru için yüksek riskli yazılarda konu uzmanının ya da deneyimli bir editörün onayı eklenir. Google'ın sayfası içeriğin içeriği hakkında bilgili bir uzman ya da meraklı tarafından yazılmış ya da gözden geçirilmiş olup olmadığını sorar. Bu, matriste "uzman gözden geçirdi" hücresini haklı kılan bir sorudur.
Aynı anda birden çok yazı bekliyorsa
Yoğun bir haftada beş yazı aynı editörün önünde birikebilir. Matris bu birikimi görünür kılar: hangi yazıda hangi hücre boş, hangi onay bekliyor. Birikim varsa iki seçenek vardır. Birincisi, onay yükünü ikinci bir editöre paylaştırmak. İkincisi, düşük riskli yazıların tek geçiş kuralını sıkı uygulayıp yüksek riskli yazılara zaman ayırmak. Yayın tarihini onay tamamlanmadan sabitlemek üçüncü bir yoldur ama riskli olanıdır; tarih sabit, onay eksikse eksik olan yine kaynak ve bağlantı olur.
Onay için süre hedefi koymak
Matrise bir de bekleme süresi eklenebilir: yazar teslim eder, editör belirlenen sürede bakar, süre dolarsa yayıncı bilgilendirilir. Belgelerde bu süreye dair bir ifade yok; süreyi ekip kendi iş yüküne göre koyar. Uygulama önerisi: süre hedefini yazılı tutun ve gecikmeyi yazarın değil sürecin sorunu olarak kaydedin. Aksi halde yazarlar onay beklemek yerine yazıyı doğrudan yayıncıya gönderme eğilimine girer.
Onay süresinin kaydı bir başka işe de yarar. Hangi alanın en çok bekletildiği görünür hale gelir. Görsel hakkı sürekli geç geliyorsa sorun editörde değil, yazarın görsel hazırlığında olabilir. Bu veriyle süreç, kişiye değil aşamaya göre iyileştirilir.
Matrisi tek sayfada tutmak
Matris uzadıkça uygulanmaz. Tek sayfaya sığması için kurallar: en çok beş kontrol alanı, en çok dört rol, üç risk düzeyi. Her hücreye yalnız H, O ya da B harfi yazılır. Hücre açıklaması gerektiren durumlar matrisin altına değil, politika belgesine yazılır.
Uygulama önerisi: matrisi paylaşılan bir tabloya koyun ve her yazı için bir satır açın. Sütunlar kontrol alanları olsun, hücrelere onaylayanın adı ve tarih yazılsın. Böylece bekleyen onaylar bir bakışta görünür. Yazıların kime ait olduğunu ve zamanını izlemek için ayrıca editoryal takvim ve konu sahipliği tablosu kullanılabilir; onay matrisi bu takvimin bir sütunu olarak da çalışır.
| Yazı | Düzey | Olgu | Dil | Kaynak | Görsel | Bağlantı | Yayın |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yazı 1 | Orta | Editör, tarih | Editör, tarih | Editör, tarih | Görsel sorumlusu, tarih | Editör, tarih | Yayıncı, tarih |
| Yazı 2 | Düşük | Editör, tarih | Editör, tarih | Editör, tarih | Editör, tarih | Editör, tarih | Yayıncı, tarih |
Ajans, müşteri ve yazar-editör akışından farkı
Onay matrisi bir yayıncının iç onay kaydıdır. Müşteri onayı, revizyon limiti ve teslim koşulları gibi ajans-müşteri ilişkisine ait konular matrisin kapsamı dışındadır; müşteri onayı yayın kararından önce ya da sonra gelen ayrı bir adımdır. Aynı şekilde yazar-editör iş akışı, bir yazının taslaktan teslime nasıl ilerlediğini anlatır. Matris bu iş akışının yayından önceki son adımı belgeler: kim neye bakıp tamam dedi.
Ajans ortamında müşteri onayını matrise ayrı bir sütun olarak ekleyebilirsiniz, ama bu onayı alan kontrollerinin yerine koymayın. Müşterinin "metin iyi" demesi, editörün kaynağı açıp doğrulamasının yerini tutmaz.
Örnek senaryo: yerel tarih derneği bülteni
Örnek senaryo: Bir yerel tarih derneğinin bülteninde dört yazar yazıyor ve iki kişi editörlük yapıyor. Bülten, mahalledeki eski bir hamamın tarihini anlatan bir yazı yayımlamaya hazırlanıyor. Yazar taslağı, arşivden alınan eski fotoğraflarla birlikte gönderiyor. Yazının orta riskli düzeyde olduğu karar tablosundan biliniyor.
Editör iddiaları ayıklıyor: yapım yılı, mimar adı ve restorasyon tarihi gibi bilgiler belediye arşivi kayıtlarından doğrulanıyor. Bir cümle, "hamam ilçenin en eski yapısıdır", kaynaksız bir üstünlük iddiası olduğu için çıkarılıyor. Dil kontrolünüzde terim tutarlılığı düzeltiliyor: yazar bir yerde "hamam", bir yerde "banyo binası" yazmış. Görsel sorumlusu, arşiv fotoğraflarından birinde bir kişinin tanınır biçimde göründüğünü fark ediyor ve yayın izni olup olmadığını soruyor. İzin yazılı olmadığı için fotoğraf yerine başka bir kare konuyor.
Son adımda yayıncı, matrisin tüm hücrelerinin dolu olduğunu görüyor ve yazıyı yayına alıyor. Yazı yayına girdikten üç gün sonra bir okuyucu ziyaret saatlerinin değiştiğini bildiriyor. Düzeltme için matriste ayrı satır açılıyor: editör düzeltiyor, yayıncı onaylıyor, metnin sonuna düzeltme notu ekleniyor.
| Bulgu | Alan | Kimin kararı | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Kaynaksız üstünlük cümlesi | Olgu | Editör | Cümle çıkarıldı |
| Hamam ile banyo binası karışıklığı | Dil | Editör | Tek terim seçildi |
| Tanınabilir kişi, yazılı izin yok | Görsel | Görsel sorumlusu | Fotoğraf değiştirildi |
| Yayın sonrası ziyaret saati değişikliği | Düzeltme | Editör ve yayıncı | Metin güncellendi, not eklendi |
Matris işlemediğinde ne olur?
Onayı rutine çevirmek
Matris bir süre sonra "tik atma" işine dönüşebilir. Önlem, her onay hücresine yalnız harf değil, neyin açıldığını söyleyen kısa bir not yazdırmaktır: "Kaynak sayfası açıldı, iki cümle uyuşuyor". Not boş geçilemiyorsa onay da boş geçilemez.
Rol yığılması
Küçük ekipte bir kişi dört rolü üstlenebilir. Bu durumda matris tamamen bırakılmaz; onay hücreleri "farklı gün" kuralıyla uygulanır: yazan kişi yazıyı bir gün sonra editör olarak yeniden okur. İdeal değildir ama en azından hazırlayan ve onaylayan arasında zaman mesafesi bırakır.
Hızlı yayın baskısı
Takvim baskısı arttığında ilk kesilen hücre bağlantı ve kaynak olur. Bu hücreleri kesilemez olarak işaretleyin. Süre baskısı olan yazıyı, daha düşük riskli düzeye çekmek yerine yayın tarihini kaydırın.
Yazar ve üretim biçimi: iki ek sütun
Google'ın yardımcı içerik sayfasındaki "kim" ve "nasıl" soruları, beş alanın dışında iki küçük sütunu haklı kılar. Birincisi yazar bilgisidir: sayfada yazarın adı beklenen yerde var mı, ad bir yazar sayfasına ya da yazar hakkında ek bilgiye bağlanıyor mu? Sayfa, yazar bilgisi için doğru ve açık bir imza satırı eklemeyi güçlü biçimde önerir ve uydurma ad ya da sahte uzmanlık bilgisini aldatma olarak anar. Matriste bu sütunun onaylayanı editördür; yazarın gerçek biyografisiyle yazının konusu arasındaki bağı o kontrol eder. Yazar sayfası hazırlığı için yazar sayfası nasıl hazırlanır yazısına bakabilirsiniz.
İkinci sütun üretim biçimidir. Sayfa, otomasyon ya da yapay zeka kullanımının ziyaretçiye açık olup olmadığını sorar ve açıklamanın okuyucunun makul olarak bekleyeceği yerlerde eklenmesini önerir. Matriste bu sütun "kullanıldıysa açıklama sayfada var mı?" sorusuna dönüşür. Kullanım yoksa hücre "uygulanmaz" yazar. Açıklamanın nasıl ve ne zaman yazılacağı ayrı bir karar konusudur ve bu matrisin işi yalnızca açıklamanın sayfada bulunup bulunmadığını kaydetmektir.
| Ek sütun | Soru | Onaylayan | Hücre değerleri |
|---|---|---|---|
| Yazar bilgisi | Ad doğru mu, yazar sayfası ya da bilgi bağlantısı var mı? | Editör | Tamam, eksik, uygulanmaz |
| Üretim biçimi | Otomasyon kullanıldıysa açıklama sayfada mı? | Editör | Tamam, eksik, uygulanmaz |
Matrisi sıfırdan kurmak: altı adım
Hazır bir şablon bulamayan ekip için kurulum sırası şöyle işler. Her adım bir karar üretir ve kısa bir belge ya da tablo satırıyla kapanır.
- Son altı ayda yayına giren yazılardan düzeltme gerektirenleri listeleyin. Hatanın hangi alandan kaçtığını işaretleyin: olgu mu, kaynak mı, görsel mi, bağlantı mı. Alan sütunları bu listeden çıkarın.
- Mevcut rolleri yazın. Kim taslak yazıyor, kim okuyor, kim yayın düğmesine basıyor? Resmi unvan yoksa fiili işi yazın.
- Her alan için bir onaylayan atayın. İki kişi aynı alanı onaylıyorsa birini bilgilendirilen yapın.
- Risk düzeylerini tanımlayın. Hangi konular yüksek riskli sayılır, sitede tartışılıp yazıya geçirilsin.
- Onay kaydının nerede duracağını seçin: paylaşılan tablo, yayın sistemindeki not alanı ya da taslak dosyasının başı.
- İlk üç yazıyı matrisle yayınlayın, aksayan hücreyi bulun ve matrisi buna göre düzeltin.
Altıncı adım atlanırsa matris kağıt üzerinde güzel ama pratikte uygulanamaz kalır. İlk üç yazı, hangi hücrenin gereksiz, hangisinin eksik olduğunu gösterir.
Geri gönderme ve düzeltme notları
Onay matrisi, bir hücre "onaylanmadı" olduğunda ne yapılacağını da içermelidir. Geri gönderme notu kısa ve eyleme dönük olsun. Uzun gerekçe yazara savunma alanı açar; kısa ve kuralı gösteren not tartışmayı daraltır.
| Alan | Geri gönderme notu örneği | Yazardan beklenen |
|---|---|---|
| Olgu | Üçüncü paragraftaki üstünlük cümlesinin kaynağı yok. | Kaynak ekleyin ya da cümleyi kaldırın |
| Kaynak | Bağlantı kurumun ana sayfasına gidiyor, iddia o sayfada değil. | İddianın bulunduğu sayfayı bağlayın |
| Dil | Aynı kavram üç farklı adla geçiyor. | Tek terim seçin ve yazıda tutarlı kullanın |
| Görsel | Kare için kullanım izni belirtilmemiş. | İzni yazılı gösterin ya da kareyi değiştirin |
| Bağlantı | İkinci bağlantı 404 veriyor. | Çalışan hedefle değiştirin |
Yeni yazar ile deneyimli yazar için farklı yol
Aynı matris herkese aynı derinlikte uygulanmak zorunda değildir. Yeni bir yazarın ilk üç yazısında editör tüm alanları kendisi doğrular. Yazar kaynak gösterme alışkanlığını gösterdikçe düşük riskli yazılarda editör örnekleme yapabilir: her yazıdaki iddiaların hepsini değil, işaretlenen kritik iddiaları açar. Ancak bu gevşeme yüksek riskli düzeyde uygulanmaz ve yayıncı bu kararı yazılı olarak verir.
Matrisin politikayla bağı
Matris sürecin nasıl işlediğini, politika ise ne kabul edildiğini söyler. Politikada olmayan bir kuralı matriste ret nedeni yapmayın. Örneğin görsel için yazılı izin istiyorsanız, bu kural önce görsel politikasında yazılı olmalı. Yazar, kuralın nerede yazdığını sorabilmelidir ve cevap tek bir belge olmalıdır.
Arşiv görselli yayında görsel alanının ayrıntısı
Görsel merkezli bir yayında görsel alanı tek bir kutu olarak kalamaz. Dört alt kontrol önerilir: kullanım hakkı, kredi satırı, alternatif metin ve görselde kişisel bilgi. Uygulama önerisi: kullanım hakkı kontrolünde kaynak dosyanın kimde olduğunu, fotoğrafın derneğe ait mi yoksa üçüncü kişiden mi geldiğini ve izin biçiminin yazılı olup olmadığını kaydedin.
Alternatif metin, görselin neyi gösterdiğini anlatır; dosya adını ya da anahtar sözcük listesini koymak onun yerine geçmez. Konum bilgisi taşıyan dosyalarda metin verisinin yayına girmeden temizlenmesi de bu alanın kontrolüdür. Belgelerde görsel yayını için bir kontrol listesi yok; bunlar yayıncının kendi kararıdır.
Yayın öncesi kontrol listesi
- Yazının risk düzeyi belirlendi.
- Düzeye göre zorunlu hücreler dolu.
- Hiçbir alanda hazırlayan ve onaylayan aynı kişi değil.
- İddia taşıyan cümlelerin kaynakları editör tarafından açıldı.
- Görsel hakkı, kredi satırı ve alternatif metin kaydedildi.
- Bağlantılar çalışıyor ve ticari bağ varsa işaretli.
- Yazar bilgisi ve gerekiyorsa üretim biçimi açıklaması sayfada yer alıyor.
- Onay notu sürüm adı ve tarihle kaydedildi.
- Yayıncı kayıtların tamam olduğunu görüp yayın kararını verdi.
Sık Sorulan Sorular
Yayın öncesi onay matrisi nedir?
Bir yazının yayına girmeden önce hangi kontrol alanında kimin onay verdiğini gösteren tek sayfalık tablodur. Satırlarda roller, sütunlarda olgu, dil, kaynak, görsel ve bağlantı gibi alanlar bulunur.
Kaç kontrol alanı ve kaç rol yeterli?
Belgelerde alan veya rol sayısına dair bir ifade yok. Uygulama önerisi olarak beş alan ve dört rol küçük bir yayın için tek sayfaya sığar; sitenizin ihtiyacına göre artırabilirsiniz.
Yazar kendi yazısını onaylayabilir mi?
Uygulama önerisi: hayır. Yazar hazırlar, başka biri onaylar. Küçük ekipte rol yığılıyorsa onayı farklı bir günde, editör olarak yeniden okuyarak yapın.
Google yayın onay sürecini şart koşuyor mu?
Google'ın yardımcı içerik sayfası böyle bir süreç şart koşmaz. Sayfa, içeriği kimin oluşturduğunu, nasıl üretildiğini ve neden üretildiğini soran sorular sunar; matris bu soruların kaydını tutmanın bir yoludur.
IFCN ilkeleri her yayıncıya mı uygulanır?
Hayır. IFCN taahhütleri doğruluk kontrolü yapan kuruluşlar içindir. Kaynakları adlandırma, yöntemi açıklama ve düzeltme politikası gibi ilkeler yayıncı için ödünç alınabilir, ama bağlayıcı bir yükümlülük olarak sunulmaz.
Müşteri onayı matrisin yerine geçer mi?
Hayır. Müşteri onayı ajans-müşteri ilişkisine ait ayrı bir adımdır. Editörün olgu ve kaynak kontrolünün yerini tutmaz; istenirse matrise ayrı bir sütun olarak eklenir.
Sonuç
Çok yazarlı bir sitede yayın öncesi onay matrisi, kimin neye baktığını kişiden bağımsız hale getirir. Beş kontrol alanı, dört rol ve üç risk düzeyi küçük bir ekibin ihtiyacını tek sayfada karşılar. Hazırlayanla onaylayanı ayırın, hızlı yayını kısaltılmış ama atlanmamış onayla sürdürün ve her onayı kayda geçirin.
Onay sürecini kendi ekibiniz kurmadan önce içerik üretimini bir ekibe vermek isterseniz, makale yazımı hizmet sayfasında seçenekleri görebilirsiniz.
Yorum Yaz
Yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız. Giriş Yap